بهداشت روانی و سطوح پیشگیری

بهداشت روانی عبارت است از مجموعه عواملی که در پیشگیری از ایجاد و یا پیشرفت روند وخامت اختلالات شناختی ، احساسی و رفتاری در انسان نقش موثر دارند. در سال 1964 میلادی جرالد کپلین برآن شد که بر اساس طبقه بندب سطوح بهداشت عمومی که در سال 1953 توسط هیولیوال و گورنی کلارک صورت گرفته بود ، بهداشت روانی را نیز در سه سطح مورد بررسی قرار دهد که عبارتند از پیشگیری اولیه ، پیشگیری ثانویه و پیشگیری ثالثیه. کپلین پیشگیری اولیه یا نوع اول بهداشت روانی را چنین تعریف می کند : «کاهش در مقدار بروز موارد اختلال روانی در یک جامعه ، به وسیله مقابله کردن با شرایط آسیب زا قبل از اینکه ایجاد شوند. هدف آن پیشگیری از بیمار شدن یک فرد خاص نیست. در مقابل ، کوشش می کند که خطر ابتلا به اختلالات را در کل جامعه مورد نظر کاهش دهد».

تاکید اساسی در این بخش از پیشگیری ، بر رویکرد به جامعه و جمعیت مورد نظر است که در آن فعالیتهای پیشگیری متوجه جمعیت «سالم» است ، با این هدف که زمینه های رشد و تحول و تکامل سالم روانی را در جامعه به وجود آورد. بر اساس این رویکرد ، مفهوم پیشگیری در کودکان و نوجوانان جاذبه ویژه ای برای متخصصان بهداشت روانی بویژه روان شناسان داشته است.

پیشگیری اولیه

اشاره دارد به کاربرد روشها و ابزاری که در جلوگیری از ظهور بیماری موثر هستند و رفتارهای مثبت را تقویت می کنند. هدف مداخله در مرحله پیشگیری اولیه ، جلوگیری از شروع بیماری یااختلال است ، به نحوی که احتمال وقوع آن را در مقطع زمانی خاصی کاهش دهد. این هدف زمانی به دست می آید که عوامل سبب زا را از بین ببریم ، از انتقال و شیوع بیماری جلوگیری کنیم ، عوامل خطرزا را کاهش دهیم ، مقاومت را بالا بریم و سلامتی را از طریق ایجاد شرایط محیطی مناسب افزایش دهیم.

در اساس ، پیشگیری اولیه را می توان در دو دسته از فعالیتهای عمده خلاصه کرد:

1- فعالیتهایی که از ایجاد بیماریها یا اختلالات روانی جلوگیری می کنند (منظور مراقبتهای ویژه است).

2- مداخله های تحقیقی برای تقویت و تحکیم سلامتی جسمی و روانی .

پیشگیری ثانویه

عبارت است از مداخله زود هنگام در شناخت و درمان سریع نشانگان یک بیماری یا اختلال با این هدف که از شیوع و گسترش آن (از نظر تعداد مواد) توسط کوتاه کردن مدت آن کاسته شود. بنابراین هدف شامل مراحل زیر می شود :

1- کاستن علایم اختلال (کم کردن درد و رنج)

2- محدود کردن ادامه اختلال و رساندن آن به کمترین میزان شیوع

بر اساس نظر یکی از محققان پیشگیری به نام کاون ، دو روش اساسی در پیشگیری ثانویه وجود دارد:

1- شناسایی زودهنگام و سریع هر گونه علایم اختلال به منظور مداخله و درمان تخصصی  و جلوگیری از عواقب تداوم اختلال

2- شناسایی نشانه های اختلال در تاریخچه رشد و تکامل فرد به منظور یافتن کوتاه ترین و موثرترین روش درمان و پیشگیری.

پیشگیری ثالثیه

عبارت است از کاستن از گسترش عوامل جنبی که در حاشیه یک بیماری یا اختلال اصلی وجود دارد (که اغلب ماهیت مزمن دارد). این بخش اشاره دارد به قعالیتهای توانبخشی که افرادی را که مبتلا به بیماریهای مزمن روانی طولانی مدت هستند ، قادر می سازد که با حداکثر تواناییهای جسمانی و روانی و اجتماعی خود فعالیت کنند. در این راستا آموزش مهارتهای شغلی و اجتماعی بسیار مفید واقع می شود.

جدول 1. مفاهیم و روشهای پیشگیری روانی در کودکان و نوجوانان

نوع هدف روشها نمونه ها
پیشگیری اولیه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیشگیری ثانویه

 

 

 

پیشگیری ثالثیه

کاستن از شیوع

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کاستن از شیوع

 

 

 

کم کردن ناتوانی و وابستگی

 

پیشگیری از بیماری یا اختلال ، مشاوره با مادران در مورد خطرات ناشی از الکل و مواد مخدر

تقویت سلامتی جسمی و روانی

 

 

 

 

حفاظت از سلامتی

 

تداوم سلامتی

 

 

 

مداخله در بدو شروع اختلال و درمان آن

 

 

برنامه های توانبخشی

 

برنامه های حمایتی از سوی جامعه

 

درمان بیماران مزمن

غربالگری قبل و بعد از زایمان

 

 

 

برنامه های آموزش همگانی برای آگاهی از خطرات مشروبات الکلی و مواد اعتیاد زا

برنامه های آموزش عمومی در مورد رشد و تغذیه کودک

کنترل عوامل آسیب زا در محیط مانند آلودگی هوا،آب،غذا،دارو

برنامه ورزش،کنترل استرس، کاربرد روش تن آرامی مراقبت و آزمایش مستمر پزشکی شامل ارزشیابی روانی

تشخیص،ارجاع و درمان نوجوانانی که اخیرا شروع به سوءاستفاده از مواد اعتیادآور کرده اند

خدمات درمانی برای نوجوانان در ندامتگاه ها

مکانهای امن برای مادران و کودکان بی سرپرست و آزاردیده و آسیب دیده روانی-اجتماعی

ایجاد تشکیلات منسجم و مداوم برای مراقبت از بیماران مزمن

اصول بهداشت روانی

هدف اصلی بهداشت روانی ، پیشگیری است و این منظور به وسیله ایجاد محیط قردی و اجتماعی مناسب حاصل می گردد.

اصول اساسی بهداشت روانی عبارت است از :

1- احترام فرد به شخصیت خود و دیگران

یکی از شرایط اصولی بهداشت روانی ، احترام شخص به خود است و اینکه خود را دوست بدارد و در مقابل ، یکی از علایم بارز غیرعادی بودن ، تنفر از خویشتن است. روان شناسان معمولا در مصاحبه با شما سه پرسش زیر را می پرسند:

1- آیا مردم را دوست دارد؟

2- آیا به خود احترام می گذارید؟

3- آیا مردم شما را دوست دارند؟

اصول بهداشت روانی مبتنی بر تقویت افراد است ، نه تخریب شخصیت آنها.

2- شناختن محدودیت ها در خود و دیگران

یکی از اصول مهم بهداشت روانی روبروشدن مستقیم شخص با واقعیت زندگی است. برای رسیدن به این مقصود نه تنها لازم است که عوامل خارجی را بشناسیم و بپذیریم ، بلکه ضروری است تا شخصیت خود را آن طور که واقعا هست نیز قبول کنیم. کشمکش و خصومت با واقعیت ، اغلب سبب بروز اختلال روانی می شود. شخص سالم در عین حالی که از خصوصیات مثبت و برجسته خود استفاده می کند ، به محدودیت ها و نواقص خود نیز آشنایی دارد.

3- دانستن این حقیقت که رفتار انسان معلول عواملی است

در هر عملی باید اصل علت و معلول حکمفرما باشد ، زیرا از نظر علم ، هیچ پدیده ای خود به خود به و جود نمی آید. بنابراین ، از نظر علمای روان شناسی در فتار ، «خوب و بد» مطرح نیست ، بلکه هر فتاری عللی دارد و اگر رفتاری برای فرد و جامعه مضر باشد باید مانند بر طرف کردن مرض جسمی سعی بر درمان آن داشت. روان شناس یا هر متخصص بهداشت روانی به هیچ وجه قضاوت اخلاقی در مورد رفتار بشر نمی کنند.

4- آشنایی به این که رفتار هرفرد تابع تمامیت وجود اوست

بدین معنی که روان تابع تن است و هر فرد انسانی بر اثر ارتباط خصوصیات روانی و جسمی موجود ، دست به عملی می زند. هیچ رفتاری جداگانه و در خلاء انجام نمی گیرد و هیچ عملی مستقل از سایر اعمال و خصوصیات موجود بروز نمی کند.

5- شناسایی نیازها و محرک هایی که سبب ایجاد رفتار و اعمال انسان می شود

بهداشت روانی مستلزم دانستن و ارزش دادن به احتیاجات اولیه افراد بشر است. بعضی از این احتیاجات جسمانی است ، مانند احتیاج به غذا ، آب و استراحت و گروهی از آنها روانی است ، مانند احتیاج به پیشرفت. بشر دایما تحت تاثیر این نیازهاست و به نسبت محرومیت و یا ارضای آنها رفتار می کند. بنابراین زندگی او هیچ وقت در حال سکون مطلق نیست ، بلکه دایما در کشمکش و تلاش برای به دست آوردن غذا ، آب ، مسکن و عشق به پیشرفت ، موقعیت اجتماعی و امنیت جسمی و روانی است.

منبع :
بهداشت روانی / تالیف دکتر سعید شاملو. تهران: انتشارات رشد ، 1392.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *