روان شناسی بالنی سلامت

زمینه های پیدایش روان شناسی سلامت

در دهه ی 1970 موازی با استقرار پزشکی نوین، دو حوزه ی جدید پدید آمدند که نقش عوامل روان شناختی را در بیماری بررسی می کردند: یکی از آنها پزشکی رفتاری[1] و دیگری روان شناسی سلامت[2] نامیده شده است. لذا روان شناسی سلامت، یکی از شاخه های جدید روان شناسی است که هنوز در جهان سه دهه ی کامل از عمر آن سپری نشده است. این رشته در سال 1979 میلادی با تاسیس بخش روان شناسی سلامت (بخش 38) در انجمن روان شناسی آمریکا، به رسمیت شناخته شده است. در ایران، اگر چه طی دهه ی گذشته روان شناسان برگ و صاحب نامی در حوزه ی روان شناسی سلامت فعالیت های آموزشی، پژوهشی و مداخله ای داشته اند، بااین وجود قدمت روان شناسی سلامت به عنوان یک رشته ی دانشگاهی به سال 1380 بر می گردد که در آن سال دوره ی دکتری تخصصی این رشته در گروه روان شناسی دانشگاه تهران راه اندازی گردید. در دوره ی دکتری روان شناسی سلامت دانشگاه تهران، علاوه بر دوره ی کارورزی بالینی و دوره پژوهشی، دروس روان شناسی سلامت، روش های پژوهش پیشرفته در روان شناسی سلامت، استرس، اعتیاد، جنبه های روانی و اجتماعی پزشکی، خانواده و سلامت، سازگاری با بیماری های مزمن، سایکونوروایمونولوژی، سالمندی و سلامت، فارماکولوژی، و مداخله ی روانی در درمان بیماری ها گذرانده می شود.

در حالی که، اصلی ترین حوزه ی عمل روان شناسی بالینی مشکلات و بیماری های روانی است، روان شناسی سلامت بیشتر بر سلامت و بیماری جسمی تاکید می کند. مشکلات سلامت نظیر چاقی، فشار خون بالا، مصرف سیگار، الکل و مواد و بیماری های جسمانی به ویژه بیماری های مزمن نظیر بیماری های قلبی عروقی، سرطان[3] و دیابت از زمینه هایی است که در روان شناسی سلامت در خصوص آنها پژوهش، آموزش و مداخلات لازم صورت می گیرد. بر این اساس، روان شناسی بالینی در کلینیک های بهداشت روانی و در بخش های روانی بیمارستان ها فعالیت می کنند، در حای که روان شناسان سلامت علاوه بر اقدامات ارتقایی و پیشگیرانه، در بیمارستان های عمومی حضور پیدا می کنند و در درون تیم پزشکی به ارائه ی خدمات لازم مبادرت می ورزند.

می توان گفت دو هدف عمده ی رشته ی روان شناسی سلامت، ارتقای سلامت و پیشگیری از بیماری است. با این توضیح که پیشگیری به مفهوم اعم آن در نظر گرفته شده و هر سه سطح اول، دوم ،و سوم را شامل می گردد، بر این اساس، روان شناسی سلامت در زمینه ی درمان بیماری ها نیز عمل می کند. البته روان شناسی سلامت در این حد محدود نگردیده است، و اقدام برای تجزیه و تحلیل و نیز بهبود نظام مراقبت بهداشتی و شکل دهی خط مشی های بهداشتی از دیگر رسالت های این رشته در نظر گرفته شده است. روان شناس سلامت امکانات شغلی زیادی در اختیار دارد؛ می توانند به عنوان متخصص بالینی مستقل به مداوای بیماران بپردازند، می توانند به عنوان مشاور پزشکان و تیم پزشکی کار کنند، یا به عنوان محقق به پژوهش بپردازد و نیز می توانند به عنوان تولید کننده ی برنامه های آموزشی بهداشتی مشغول به کار شود. این برنامه ها از طریق رسانه های جمعی انتشار می یابد، تا مردم از آنها بهره ببرند.

روان شناسی  سلامت «سهم ارزنده ای برای فهم رفتار سالم و درک عوامل بیشماری دارد که به سلامتی آسیب می زنند و غالبا به بیماری منجر می شوند». اصطلاح روان شناسی سلامت به عنوان «تجمعی از یافته های خاص آموزشی، علمی، و حرفه ای رشته روان شناسی برای ارتقاء و حفظ سلامتی، پیشگیری و درمان بیماری ها، شناسایی عوامل سببی و تشخیصی سلامت و بیماری و بدکارکردی مرتبط با آن و نیز تجزیه و تحلیل و بهبود نظام مراقبت های بهداشتی و ایجاد خط مشی های بهداشتی» تعریف شده است. از روان شناسی سلامت مبین چهار هدف اصلی برای روان شناسی سلامت است: (1)ارتقاء و حفظ سلامت، (2)پیشگیری و درمان بیماری، (3)تشخیص عوامل و ردیابی علل بیماری؛ و (4)بهبود نظام خدمات درمانی و مراقبت بهداشتی. روان شناسی سلامت به بررسی ابعاد سلامت و بیماری در چرخه زندگی و راهکارهای ایجاد و ارتقای سلامت می پردارد و بهبود عادات بهداشتی مطلوب، ترویج ورزش منظم در جمعیت عمومی و بالینی، و بهبود عادات غذایی سالم را سرلوحه کار حرفه ای خود قرار داده است. همچنین؛ به پیشگیری و درمان بیماری ها از بعد روان شناختی می پردازد. در مجموع، سایر تعاریف روان شناسی سلامت بر چهار رویکرد متفاوت در این رشته تاکید کرده اند: کانون بالینی[4]، کانون سلامت عمومی[5]، کانون اجتماع نگر[6]، و رویکرد روان شناسی سلامت بحرانی[7].

روان شناسی بالینی سلامت[8] به عنوان تخصصی از روان شناسی بالینی به پژوهش در این زمینه می پردارد که افراد توسط چه سازوکارهایی سالم می مانند، از چه طریقی بیمار می شوند و در صورت بیمار شدن چگونه با آن مقابله می کنند. در عمل، روان شناسان بالینی سلامت شیوه های مداخلاتی را به منظور کمک به سلامت عمومی جامعه تدوین و طراحی می نمایند و به گروه بیماران مزمن خدمات حرفه ای ارائه می نمایند تا بدین وسیله بر بیماری خود چیره شوند و یا در بیماری های مرحله پایانی و رو به مرگ، معنایی برای آن بیابند و آن را به عنوان فرایندی گریرناپذیر با راهبردهای هیجانی انطباقی تر پشت سر بگذرانند.

رشته روان شناسی سلامت با دو رشته پزشکی رفتاری و سلامت رفتاری مرتبط است و شاخه ای از روان شناسی است که به بررسی تاثیر رفتارها و شیوه زندگی فرد بر سلامت جسمی او می پردارد. روان شناسی سلامت، کمک های روان شناسی به ارتقاء سلامت، پیشگیری و درمان بیماری، شناسایی عوامل خطرسار سلامت، بهبود نظام مراقبت بهدشاتی و شکل دادن به عقاید عمومی درباره سلامت را در بر می گیرد. در واقع، روان شناسی سلامت، کاربرد اصول روان شناسی برای ارتقای سلامت جسمی نظیر کنترل کلسترول، مدیریت فشار روانی، تشویق به ورزش منظم، تسکین دردهای بدنی، ترک سیگار، کاهش فشار خون، ترغیب به انجام آزمایش های پزشکی و تغییر سایر رفتارهای مخاطره آمیز از لحاظ سلامتی و نیز ساخت رفتارهای سالم است. همچنین، روان شناسی سلامت به شناسایی شرایطی که بر سلامت اثر می گذارد، تشخیص و درمان برخی از بیماری های مزمن و تغییر عوامل رفتاری دخیل در توابخشی فیزیولوژیک و روان شناختی کمک می نماید.

خصوصیات مهم روان شناسی بالینی سلامت

یکی از ویژگی های مهم روان شناسی بالینی سلامت گستره وسیع آن است. اگر چه روان شناسان بالینی سلامت بر حوزه های کار یخاصی در این رشته تمرکز می نمایند، با این وجود این رشته حوزه بسیار پهناوری از پژوهش و کار بالینی را پوشش می دهد. ویژگی دیگر این رشته، به طور کلی وجود الگوی زیستی روانی اجتماعی معنوی به عنوان الگوی بنیادی برای کار آموزشی، پژوهشی و درمانی در این رشته است. ویژگی های دیگر آن شامل تمرکز بر پیشگیری و ارتقای سلامت و نیاز برای کار مشترک و همکاری با دیگر رشتههای مراقبت بهداشتی است. تعهد برای یاگیری مستمر و مادام العمر مهارت های بالینی از دیگر نکات برجسته در این رشته است. به علاوه، تاکید بر مقرون به صرفه بودن و متوازن کردن هزینه های پزشکی بر رشد رولن شناسی بالینی سلامت سایه افکنده است، که احتمالا بیشتر از دیگر حوزه های عمل روان شناختی است.

الگوی زیستی روانی اجتماعی معنوی سلامت و بیماری

روان شناسی بالینی سلامت علاوه بر این که در علم روان شناسی ریشه دارد، از دیگر علوم بهداشتی و اجتماعی نیز ریه می گیرد.

پایه های زیستی، سناختی، عاطفی، اجتماعی و روان شناختی سلامت و بیماری مجموعه ای از دانش هستند که وقتی با دانش پایه های زیستی، سناختی، عاطفی، اجتماعی و روان شناختی رفتار ادغام می شوند، مبنای دانش تخصصی روان شناسی بالینی سلامت را تشکیل می دهند. بنابراین، دانش روان شناسی بالینی سلامت شامل فهم گسترده زیست شناسی، داروشناسی، کالبدشناسی، فیزیولوژیف انسان و آسیب شناسی فیزیولوژیک، و ایمنی شناسی عصبی روانی است. همچنین، روان شناسان بالینی سلامت در مورد چگونگی یادگیری، حافظه، ادراک، شناخت، و انگیزش که بر رفتارهای سلامتی اثر می گذارند، تحت تاثیر بیماری، آسیب یا ناتوانی جسمی قرار می گیرند، و نیز می توانند پاسخ به بیماری، آسیب یا ناتوانی را تحت تاثیر قرار دهند، دانش دارند. همچنین، برخورداری از دانش در مورد اثر حمایت اجتماعی، فرهنگ، رابطه پزشک-بیمار، خط مشی بهداشتی، و سازمان ها و نظام های ارائه خدمات بهداشتی بر سلامتی و درخواست کمک حرفه ای در این رشته، بنیادی و اساسی است، به علاوه؛ در این رشته دانش در مورد تنوع و مسائل بهداشتی اقلیت ها، تفاوت های فردی در مقابله با بیماری، عوامل خطر هیجانی و رفتاری برای بیماری، آسیب و ناتوانی، مسائل مربوط به رشد انسان در سلامت و بیماری، و تاثیر آسیب شناسی روانی بر بیماری جسمی، آسیب، ناتوانی و درمان مهم و اساسی است (انجمن روان شناسی آمریکا، 1997).

تمرکز بر پیشگیری و ارتقای سلامت

روان شناسان بالینی سلامت به ارتقای سلامت نظیر ارتقای رفتار سالم (برای مثال، ورزش کردن) و مسائل مرتبط با موقعیت های سالم

شغلی، اجتماعات و محیط ها علاقه مند هستند. همچنین، آنها با حالات عادی مرتبط با سلامتی مثل تولد فرزند، پیر شدن، و مسائل پااین عمر سرکار دارند.

نقش روان شناسی بالینی سلامت در مقرون به صرفه بودن خدمات پزشکی

فریدمن و همکاران (1995) در مورد نقش ارزشمند روان شناسی بالینی سلامت در متوازن کردن هزینه پزشکی به شش طریقی اشاره می کنند که بدان وسیله خدمات روان شناختی می تواند مراقبت بالینی و مزایای اقتصادی را به حداکثر برساند. این شش طریق عبارت اند از:

(1)تقویت خودمراقبتی[9] مناسب در بیماران، (2)اصلاح و تعدیل مسیرهای رولن فیزیولوژیکی، (3)اصلاح و تغییر رفتارهای آشکاری که بر سلامتی اثر می گذارند، (4)فراهم سازی و تدارک حمایت اجتماعی، (5)شناسایی مشکلات روان پزشکی بدون تشخیص (تشخیص داده نشده)، (6)سرند کردن و مداخله برای اختلال جسمانی سازی[10].

مشکلات مورد بررسی در روان شناسی بالینی سلامت

روان شناسی بالینی سلامت به پژوهش و کار بالینی حداقل در نه مقوله مشکلات مربوط به سلامتی می پردازد. این موارد به اختصار در زیر فهرست شده اند ومثال هایی در مورد آنها آورده شده است. روشن است که این فهرست جامع نیست، اما گستره این رشته را نشان می دهد.

  1. عوامل روان شناختی ثانویه بر بیماری، آسیب یا ناتوانی. بسیاری از مشکلات سلامتی با پیامدهای روان شناختی همراه هستند که می تواند از واکنش های عادی سازگاری تا افسردگی اساسی در افراد یا اعضای خانواده آنان متفاوت باشد. برا یمثال، در اغلب موراد نگرانی های تصویر بدن به دنبال سوختگی هایی که بدشکلی ایجاد می نمایند، قطع عضو، یا دیگر جراحی ها وجود دارد؛ بهد از سوانح و جنایات خشن، اختلالاتی از جمله فشار روانی پس از سانحه امری شایع است؛ و همراه با آسیب، بیماری مزمن، و مرگ، مسائل خانوادگی وجود دارد. از این گذشته، عوامل روان شناختی می توانند سیر بهبودی بیمار را پیچیده سازند، برای مثال، افسردگی پس از انفارکتوس میوکارد[11] (mi) بهبودی را با مشکل مواجه می سازد و پیش آگاهی را بدتر می کند.
  2. تظاهر جسمی بدکارکردی های روان شناختی. برخی از مشکلات سلامت روان عمدتا (در درجه اول) با علایم جسمی بروز می یابند. برای مثال، بسیاری از بیمارانی که در جستجوی خدمات فوریت برای درد قفسه سینه هستند، بعدا به عنوان بیمار دارای حمله وحشتزدگی[12] تشخیص داده می شوند. اختلالات جسمانی سازی نیز به طور شایعی در روان شناسی بالینی سلامت مورد توجه قرار می گیرند.
  3. اختلالات روان فیزیولوژیکی. تعدادی از مشکلات سلامتی دارای مولفه های روان فیزیولوژیکی مهمی هستند که در پژوهش بنیادی و کاربردی و نیز در کار بالینی مورد توجه قرار می گیرند، برای مثال، سردرد تنشی و سردرد میگرنی، و نشانگان روده تحریک پذیر.
  4. علایم بدنی و حالاتی که در پاسخ به مداخلات رفتاری و پزشکی عارض می شوند. برخی از حالات سلامتی بدون توجه به سبب شناسی می توانند در پاسخ به مداخلات روان شناختی و پزشکی پدیدار می شوند. مثال هایی از این موارد بی اختیاری ادرار و مدفوع، درد، و تهوع انتظاری همراه با شیمی درمانی است.
  5. عوارض جسمی همراه با عوامل رفتاری. برخی از مشکلات سلامتی توسط عوامل رفتاری شدت می یابند. ناتوانب یک بیمار مبتلا به دیابت ملیتوز (dm) در خودمدیریتی و تعیین دفعات و تنظیم مقدار انسولین می تواند به پیامد درمانی ضعیف و گسترش عوارض پزشکی دیابت منجر شود؛ اضافه وزن یا چاقی می تواند فرایند شفایابی و بهبودی از آسیب مفاصل مچ پا رابه تاخیر اندازد؛ عدم تبعیت صحیح از مصرف داروهای مهار کننده دستگاه ایمنی می تواند به رد کردن عضو پیوندی منجر گردد. به طور کلی، تبعیت و پذیرش رفتاری از برنامه های منظم پزشکی و درمانی یک عامل مهم در سلامتی است و یکی از حوزه های مهم پژوهش و کار بالینی در روان شناسی بالینی سلامت است.
  6. تظاهر روان شناختی بیماری ها یا مشکلات جسمی. اگر چه برخی از مشکلات سلامت روان با علایم بدنی تظاهر می نمایند، روان شناسان بالینی سلامت باید آن دسته از مشکلات پزشکی و بیماری های جسمی را نیز که با علایم روان شناختی تظاهر می نمایند، به خوبی بشناسند. برای مثال، افسردگی می تواند یک علامت برجسته و مهم در کم کاری تیروئید و برخی از سرطان ها باشد.د از این گذشته، تعدادی از برنامه های منظم درمان پزشکی وجود دارد که با اثرات جانبی روان شناختی شناخته شده اند، برای مثال، افسردگی همراه با درمان اینترفرون برای هپاتیت c یا روان پریشی برانگیخته شده توسط استروئید را می توان نام برد.
  7. جنبه های روان شناختی و رفتاری روش های پزشکی توام با فشار روانی. بسیاری از روش های پزشکی می تواند برای بیماران از لحاظ روان شناختی فشارزا باشند. از این گذشته، پیشرفت های مراقبت بهداشتی چالش های روان شناختی جدیدی برای بیماران بوجود آورده است. برای مثال، ابزار اولیه تصویر روزناس مغناطیسی با میزان بالایی از واکنش های ترس از فضای بسته[13] همراه بود که مانع از کاربرد آن برای برخی از بیماران می شد. پیشرفت های فن آوری تولید مثل چالش های جدیدی را برای زوج ها در مقابله و تصمیم گیری بوجود آورده است. آمادگی روان شناختی برای روش های پزشکی فشارزا و نیز مدیریت فشار روانی در مواجهه با این روش ها در این رشته تاریخچه ای طولانی داارد، و برخی از کارهای تجربی اولیه در این رشته در زمینه آماده سازی بیماران برای جراحی صورت می گرفت.
  8. عوامل خطر رفتاری برای بیماری، آسیب یا ناتوانی. عوامل خطر رفتاری مهمی برای بسیاری از بیماری ها وجود دارد. سیگار، وزن، ورزش، و سوءمصرف مواد همگی در پژوهش ها و کار بالینی روان شناسی بالینی سلامت به طور وسیعی مورد توجه قرار می گیرند. به علاوه، رفتارهایی همانند خطرپذیری[14]، بستن کمربند ایمنی، استفاده از کلاه ایمنی، و ذخیره مواد سمی و کشنده نیز با مشکلات سلامتی مرتبط هستند و از نکات مورد توجه در این رشته هستند.
  9. مشکلات ارائه دهندگان مراقبت بهداشتی و نظام های مراقبت بهداشتی. روان شناس بالینی سلامت صرفا رشته ای بیمار-محور[15] نیست، بلکه با ارائه دهندگان مراقبت بهداشتی و طراحی خود نظام های مراقبت بهداشتی نیز مرتبط است. برای مثال، رابطه ارائه دهنده خدمات بهداشتی –بیمار باید همراه با رضایت بیمار (و پذیرش وی) و بینابرین مورد علاقه نظام های مراقبت بهداشتی و ارائه دهندگان خدمات باشد. از این گذشته، روان شناسی بالینی سلامت مشکلات فرسودگی در حرفه های مراقبت بهداشتی و فشار روانی در موقعیت هایمراقبت ویژه و متمرکز مثل واحدهای سوختگی و بخش های بیماران رو به مرگ را مورد توجه قرار می دهد. همچنین، روان شناسان بالینی سلامت در ایجاد برنامه و ارزیابی، گسترش افق های نوین در مسیرهای بالینی، و کیفیت فعالیت های بیمه ای برای نظام های مراقبت بهداشتی مشارکت دارند.

    جدول 1: طبقه بندی بین المللی بیماری ها (icd-10)

1 بیماری های عفونی و انگلی
2 تومرها
3 بیماری های غدد درون ریز، تغذیه ای و سوخت و ساز
4 بیماری های خون و اندام های خون ساز
5 اختلالات روانی
6 بیماری های دستگاه عصبی و اعضای حسی
7 بیماری های دستگاه گردش خون
8 بیماری های دستگاه تنفسی
9 بیماری های دستگاه هاضمه
10 بیماری های دستگاه تناسلی و مجاری ادرار
11 عوارض حاملگی، تولد نوزاد، و مرحله پس از زایمان
12 بیماری های پوست و بافت زیر پوست
13 بیماری های دستگاه عضلانی – استخوانی و مفاصل
14 نابهنجاری های مادرزادی
15 حالات خاصی که در دوره پیش از تولد منشاء می گیرند
16 جراحت و مسمومیت

منبع: رحیمیان بوگر، اسحق (1388). روان شناسی بالینی سلامت(راهنمای پیشگیری،صورت بندی و درمان). تهران: انتشارات دانژه.

  1. behavioural medicine
  2. health psychology
  3. cancer
  4. clinical focus
  5. public health focus
  6. community focus
  7. critical health psychology
  8. clinical health psychology
  9. self-care
  10. somatization disorder
  11. myocardial infarction (MI)
  12. panic attack
  13. claustrophobia
  14. risk-taking
  15. patient – centered

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *